Ngô Quyền (898-944)

Người chấm dứt nghìn năm Bắc thuộc, khai sáng nền độc lập Việt Nam

1. Tiểu sử

Ngô Quyền sinh năm 898 tại làng Đường Lâm (nay thuộc Sơn Tây, Hà Nội) — vùng đất đã sinh ra Phùng Hưng, anh hùng chống Đường trước đó. Ông xuất thân từ dòng họ quý tộc địa phương, từ nhỏ được rèn luyện võ nghệ và chữ nghĩa. Tài năng hơn người khiến ông sớm được Dương Đình Nghệ — thủ lĩnh hào kiệt Ái Châu đang nuôi chí khôi phục tự chủ — nhận làm con rể và trao trọng trách quản lý Ái Châu.

Năm 931, Dương Đình Nghệ đánh đuổi quân Nam Hán, tự xưng Tiết độ sứ — lập lại quyền tự chủ tạm thời. Nhưng năm 937, Kiều Công Tiễn — bộ tướng phản nghịch — giết Dương Đình Nghệ và cầu cứu Nam Hán để giữ quyền lực. Ngô Quyền đang trấn thủ Ái Châu lập tức kéo quân ra Bắc, vừa để trả thù cho cha vợ, vừa để bảo vệ nền tự chủ đang bị đe dọa.

2. Trận Bạch Đằng (938): Trận đánh lập quốc

Vua Nam Hán sai thái tử Lưu Hoằng Tháo dẫn đại quân theo đường thủy vào cửa sông Bạch Đằng để cứu Kiều Công Tiễn và tái chiếm Tĩnh Hải quân (Giao Châu). Ngô Quyền dùng kế cắm cọc gỗ đầu nhọn bọc sắt xuống lòng sông — chỉ nhô lên khi nước triều cạn, chìm xuống khi nước triều dâng.

Ông dùng thuyền nhỏ nhử quân Nam Hán tiến sâu vào cửa sông lúc thủy triều lên — thời điểm các cọc ngầm còn chìm dưới nước. Khi quân địch đã ào ạt tiến vào, nước triều bắt đầu rút, cọc nhô lên. Ngô Quyền tung toàn bộ lực lượng ra phản kích. Thuyền chiến Nam Hán lớn và nặng bị cọc đâm thủng, vỡ hàng loạt. Lưu Hoằng Tháo tử trận. Toàn bộ thủy quân Nam Hán bị tiêu diệt ngay tại cửa sông.

Đây là trận thủy chiến quy mô lớn nhất lịch sử Việt Nam đến thời điểm đó, và là chiến thắng quân sự quyết định nhất kết thúc thời Bắc thuộc (111 TCN - 938 SCN).

3. Xây dựng nhà nước độc lập

Sau chiến thắng Bạch Đằng, năm 939, Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở Cổ Loa (Hà Nội ngày nay) — kinh đô cũ của Âu Lạc thời An Dương Vương, mang ý nghĩa biểu tượng khẳng định sự kế thừa nhà nước Việt Nam cổ. Ông thiết lập triều đình với các chức quan, lễ nghi theo mô hình nhà nước độc lập, không còn thần phục phương Bắc.

Tuy nhiên, Ngô Quyền mất sớm vào năm 944, chỉ 5 năm sau khi lên ngôi, ở tuổi 47. Sau cái chết của ông, triều Ngô suy yếu và Việt Nam rơi vào "Loạn 12 sứ quân" (944-968) — các hào trưởng cát cứ khắp nơi tranh giành quyền lực. Phải đến Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn (968) mới tái thống nhất. Song nền tảng độc lập Ngô Quyền đặt ra không bao giờ bị xóa bỏ — đây là điểm khởi đầu của chuỗi các triều đại độc lập: Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần…

4. Thiên tài quân sự

Tận dụng địa hình và thủy triều: Trận Bạch Đằng 938 là bài học kinh điển về việc biến môi trường tự nhiên — con sông và thủy triều — thành vũ khí chiến đấu. Ngô Quyền không đối đầu trực diện với hạm đội mạnh hơn mà buộc địch đến chiến trường của mình, vào thời điểm do mình chọn.
Kết hợp bẫy và phản kích: Chiến thuật "nhử địch vào bẫy rồi phản kích" khi địch đã mất thế — một mô hình chiến thuật mà các danh tướng Việt Nam sau này (Trần Hưng Đạo, Nguyễn Huệ) sẽ tiếp tục phát huy.
Tốc độ ra quân: Ngay khi Kiều Công Tiễn phản bội và cầu viện Nam Hán, Ngô Quyền hành động ngay — không cho địch thời gian củng cố, diệt Kiều Công Tiễn trước khi quân Nam Hán kịp đến.

5. Di sản lịch sử

Sử gia Lê Văn Hưu (thế kỷ XIII) nhận định: "Ngô Quyền có thể gọi là người biết giữ nghĩa lớn... Chỉ một trận Bạch Đằng mà thế lực họ Ngô vươn lên." Nguyễn Trãi gọi ông là người "mở nền độc lập". Ngày nay, Ngô Quyền được thờ tại nhiều đền thờ khắp Việt Nam, và tên ông được đặt cho đường phố, trường học ở hầu hết các tỉnh thành.

Chiến thắng Bạch Đằng 938 đánh dấu sự chấm dứt của hơn 1.000 năm Bắc thuộc — từ khi Triệu Đà thôn tính Âu Lạc đến khi Ngô Quyền giành lại độc lập. Đây là mốc lịch sử quan trọng bậc nhất trong lịch sử Việt Nam.