Triều đại nhà Ngô

(939 - 965 SCN)

Nhà Ngô là triều đại tự chủ đầu tiên của Việt Nam sau hơn một nghìn năm Bắc thuộc, do Ngô Quyền sáng lập sau chiến thắng Bạch Đằng năm 938. Dù chỉ tồn tại 27 năm, triều đại này đặt nền móng cho ý thức quốc gia độc lập và là điểm khởi đầu của chuỗi triều đại phong kiến Việt Nam.

1. Thành lập (939)

Năm 939, sau khi tiêu diệt Kiều Công Tiễn và đánh tan thủy quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, Ngô Quyền lên ngôi vua, đóng đô tại Cổ Loa (Đông Anh, Hà Nội). Việc chọn Cổ Loa - kinh đô cũ của An Dương Vương - là một tuyên ngôn chính trị: nhà Ngô tiếp nối chính thống dân tộc từ thời Âu Lạc. Ngô Quyền không nhận phong vương từ Trung Quốc, không dùng niên hiệu phương Bắc, khẳng định Việt Nam là quốc gia hoàn toàn độc lập.

Ông bước đầu xây dựng bộ máy triều đình: đặt quan chức văn võ, quy định lễ nghi triều đình, tổ chức quân đội trung ương. Tuy nhiên, quyền lực thực tế của triều đình trung ương còn hạn chế - các hào trưởng địa phương vẫn giữ thế lực lớn ở nhiều vùng.

2. Các vua nhà Ngô

Ngô Quyền (939-944)

Ngô Quyền (897-944) sinh tại Đường Lâm (Sơn Tây, Hà Nội), xuất thân từ gia đình hào trưởng có truyền thống võ nghệ. Ông từng là bộ tướng thân tín của Dương Đình Nghệ và cai quản Ái Châu (Thanh Hóa). Sau chiến thắng Bạch Đằng, ông trị vì được 6 năm rồi mất năm 944, thọ 47 tuổi. Thời gian cai trị ngắn ngủi khiến việc xây dựng thể chế còn dang dở.

Dương Tam Kha tiếm quyền (944-950)

Ngay sau khi Ngô Quyền mất, anh vợ ông là Dương Tam Kha - một tướng có binh quyền - phế hai con trai Ngô Quyền, tự xưng Bình Vương, nắm quyền cai trị. Ngô Xương Ngập (con trưởng) phải bỏ trốn, ẩn náu ở Nam Sách (Hải Dương). Đây là cuộc khủng hoảng đầu tiên làm lung lay nền tảng vừa xây dựng của nhà Ngô.

Ngô Xương Văn - Ngô Xương Ngập đồng trị (950-965)

Năm 950, Ngô Xương Văn (con thứ Ngô Quyền) lật đổ Dương Tam Kha, giành lại quyền lực cho họ Ngô. Ông tha tội cho Dương Tam Kha thay vì giết chết - quyết định thể hiện sự ôn hòa nhưng cũng để lại mầm loạn. Để củng cố chính danh, Ngô Xương Văn rước anh là Ngô Xương Ngập về triều, lập chế độ "đồng trị": Ngô Xương Ngập xưng Thiên Sách Vương, Ngô Xương Văn xưng Nam Tấn Vương. Trên thực tế Ngô Xương Văn nắm quyền điều hành. Ngô Xương Ngập mất năm 954; Ngô Xương Văn tiếp tục trị vì cho đến khi tử trận năm 965 trong một cuộc chinh phạt hào trưởng địa phương.

3. Loạn 12 sứ quân (965-968)

Cái chết của Ngô Xương Văn năm 965 để lại khoảng trống quyền lực hoàn toàn. Không có người kế vị đủ uy tín và binh lực, các hào trưởng khắp nơi đồng loạt nổi dậy, cát cứ lãnh thổ riêng. Sử sách ghi nhận 12 sứ quân hùng cứ một phương, liên tục giao chiến để tranh giành đất đai và dân cư. Đất nước rơi vào cảnh hỗn loạn, kinh tế đình đốn, nhân dân lầm than. Tình trạng này kéo dài đến năm 968 khi Đinh Bộ Lĩnh - hào trưởng Hoa Lư (Ninh Bình) - dẹp yên các sứ quân, thống nhất đất nước và lập ra nhà Đinh.

4. Ý nghĩa lịch sử

Để đánh giá đúng vị trí của nhà Ngô, cần phân biệt hai mốc lịch sử:

Vạn Xuân (544-602) của Lý Bí là nhà nước độc lập đầu tiên sau Âu Lạc - có triều đình, niên hiệu, kinh đô và quân đội riêng. Tuy nhiên, Vạn Xuân chỉ tồn tại 58 năm rồi bị nhà Tùy tái chiếm (602), mở ra Bắc thuộc lần III kéo dài thêm hơn 300 năm nữa dưới thời Tùy - Đường. Vạn Xuân là bằng chứng người Việt có thể lập nhà nước riêng, nhưng chưa đủ sức duy trì độc lập bền vững.

Nhà Ngô (939-965) của Ngô Quyền không phải nhà nước độc lập đầu tiên, nhưng là mốc chấm dứt vĩnh viễn ách Bắc thuộc. Sau chiến thắng Bạch Đằng 938, không có triều đại Trung Quốc nào tái lập được quyền đô hộ lâu dài trên toàn lãnh thổ Việt Nam. Các triều Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần… tiếp nối liên tục, có thể thua hay thắng từng trận nhưng không bao giờ mất độc lập hoàn toàn như trước 938. Đây là điểm khác biệt căn bản: Ngô Quyền mở ra kỷ nguyên độc lập không còn đứt đoạn, điều mà Lý Bí chưa làm được.

Nói cách khác: Lý Bí giành độc lập lần đầu, Ngô Quyền giữ độc lập mãi mãi. Vì lý do đó, Ngô Quyền được hậu thế tôn vinh là người kết thúc thời kỳ Bắc thuộc, dù Vạn Xuân xứng đáng được ghi nhận là nhà nước tự chủ tiên phong trong lịch sử Việt Nam.