Trận Rạch Gầm-Xoài Mút (1785)
Trận thủy chiến lớn nhất lịch sử Đông Nam Á — Nguyễn Huệ xóa sổ 5 vạn quân Xiêm trong một đêm trên sông Tiền
1. Bối cảnh: Nguyễn Ánh cầu viện Xiêm La
Sau khi phong trào Tây Sơn lật đổ chúa Nguyễn ở Đàng Trong, Nguyễn Ánh — hậu duệ cuối cùng của chúa Nguyễn — nhiều lần bị đánh bại nhưng không chịu từ bỏ. Năm 1784, Nguyễn Ánh chạy sang Xiêm La (Thái Lan), cầu cứu vua Rama I. Xiêm La nhân cơ hội can thiệp vào Đàng Trong, vừa giúp Nguyễn Ánh vừa muốn mở rộng ảnh hưởng xuống phía Nam.
Vua Xiêm cử hai tướng Chiêu Tăng và Chiêu Sương dẫn 5 vạn quân với khoảng 300 chiến thuyền vào vùng đồng bằng sông Cửu Long. Đội quân khổng lồ này tiến qua lãnh thổ Chân Lạp (Campuchia), vào sông Tiền, dự định đánh thẳng lên Gia Định (Sài Gòn) và tái lập Nguyễn Ánh lên ngôi.
Quân Xiêm vừa đi vừa cướp phá — người dân vùng đồng bằng khiếp sợ đặt tên họ là "quân Xiêm phá" (hay "giặc Xiêm"). Sự tàn bạo này khiến dân địa phương ngả về phía Tây Sơn và cung cấp thông tin cho quân Nguyễn Huệ.
2. Nguyễn Huệ chuẩn bị phục kích
Nguyễn Huệ được lệnh từ Quy Nhơn vào Nam chỉ huy. Ông khảo sát kỹ địa hình sông Tiền và chọn đoạn sông giữa Rạch Gầm và Xoài Mút (nay thuộc Tiền Giang) làm địa điểm phục kích — đây là đoạn sông rộng nhưng có nhiều cồn cát và bờ rậm rạp, thuận lợi cho quân mai phục hai bên bờ và trên các cồn.
Ông chuẩn bị chiến thuyền, tập hợp quân từ địa phương và bố trí đội hình phục kích bí mật. Kế hoạch: nhử toàn bộ 300 chiến thuyền Xiêm vào đoạn sông đã chuẩn bị, rồi tấn công đồng thời từ nhiều hướng.
3. Diễn biến: Đêm tiêu diệt 5 vạn quân
Đêm 19 tháng 1 năm 1785 (âm lịch: đêm mùng 9 tháng Chạp), Nguyễn Huệ ra lệnh tấn công. Quân Tây Sơn từ hai bờ sông và từ các cồn bất ngờ nổ pháo, bắn tên lửa và phóng hỏa vào đoàn thuyền Xiêm. Thuyền lớn của Xiêm mất khả năng cơ động trong sông hẹp giữa các cồn, bị bắn cháy hàng loạt.
Không có không gian để tập hợp đội hình, không có thời gian để phản ứng trong đêm tối, quân Xiêm hoàn toàn hỗn loạn. Một số cố chạy về hướng Chân Lạp nhưng bị chặn đánh liên tục. Chiêu Tăng và Chiêu Sương tháo chạy, bỏ lại hầu hết quân lính. Sau trận đánh, hàng nghìn xác thuyền và xác người trôi đầy sông Tiền.
Kết quả: gần như toàn bộ 5 vạn quân Xiêm bị tiêu diệt — số bỏ mạng tại trận, số chết đuối, số bị bắt và số vài nghìn người may mắn chạy thoát. Đây là thất bại quân sự thảm khốc nhất trong lịch sử Xiêm La đến thời điểm đó.
4. Tương quan lực lượng và kết quả
| Yếu tố | Quân Xiêm-Nguyễn Ánh | Quân Tây Sơn |
|---|---|---|
| Quân số | ~50.000 quân, 300 chiến thuyền | Ít hơn nhiều (số liệu không rõ) |
| Lợi thế ban đầu | Đông người, nhiều thuyền, tin tưởng thắng lợi | Bí mật, chủ động, hiểu địa hình |
| Thiệt hại | Gần như toàn diệt — vài nghìn thoát | Rất nhỏ |
5. Nghệ thuật quân sự
- Chọn địa hình hoàn hảo: Đoạn sông có cồn cát phức tạp khiến thuyền lớn của Xiêm không thể cơ động, biến lợi thế số lượng thành bất lợi.
- Tấn công ban đêm: Đêm tối triệt tiêu khả năng quan sát và phản ứng của địch, nhân lên sự hoảng loạn.
- Đồng loạt từ nhiều hướng: Tấn công cùng lúc từ hai bờ và từ phía trước, không cho địch tập hợp hay rút lui có tổ chức.
- Hỏa công: Dùng lửa đốt thuyền gỗ — cực kỳ hiệu quả trong điều kiện ban đêm và không có không gian chữa cháy.
6. Hệ quả lịch sử
Thất bại tại Rạch Gầm-Xoài Mút khiến Xiêm La không còn dám trực tiếp can thiệp quân sự vào Đàng Trong trong nhiều thập kỷ. Nguyễn Ánh lại phải chạy trốn, mất chỗ dựa quan trọng nhất. Về lâu dài, chiến thắng này củng cố vị thế Tây Sơn ở Nam Bộ và mở đường cho Nguyễn Huệ tập trung vào các chiến dịch ở phía Bắc — kết thúc bằng trận Ngọc Hồi-Đống Đa năm 1789 đánh tan quân Thanh.