Chiến thắng Ngọc Hồi-Đống Đa (1789)

Cuộc hành quân thần tốc nhất lịch sử châu Á — vua Quang Trung đánh tan 29 vạn quân Thanh trong 5 ngày Tết

1. Bối cảnh: 29 vạn quân Thanh tràn vào

Năm 1788, vua Lê Chiêu Thống — ông vua bù nhìn cuối cùng của nhà Lê — bất lực trước Tây Sơn, bỏ chạy sang Trung Quốc cầu viện nhà Thanh. Hoàng đế Càn Long coi đây là cơ hội mở rộng ảnh hưởng xuống phương Nam, sai Tôn Sĩ Nghị — Tổng đốc Lưỡng Quảng — dẫn 29 vạn quân (có tài liệu ghi 20 vạn, nhưng con số 29 vạn theo sử Việt) tiến thẳng vào Thăng Long.^[1]

Quân Thanh chiếm Thăng Long dễ dàng vào tháng 11/1788 — Tây Sơn chủ động rút lui để tránh thực kích hư (nơi địch đang mạnh), dùng không gian đổi thời gian: cho phép Quang Trung tập hợp quân từ Phú Xuân, đồng thời khiến địch phân tán lực lượng giữ đồn và sinh lòng tự mãn.^[2] Tôn Sĩ Nghị đóng đại bản doanh ở phía Bắc thành, bố trí các đồn phòng thủ tại Ngọc Hồi (phía Nam), Đống Đa, Khương Thượng và nhiều nơi khác xung quanh Thăng Long. Quân Thanh tự tin, không ngờ Tây Sơn sẽ dám tấn công khi đang vào mùa đông, lại sắp Tết.

2. Quyết định lịch sử của Nguyễn Huệ

Tại Phú Xuân (Huế), Nguyễn Huệ lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Quang Trung vào ngày 25/11/1788.^[1] Ông tuyên bố: "Đánh cho để dài tóc / Đánh cho để đen răng / Đánh cho nó chích luân bất phản / Đánh cho nó phiến giáp bất hoàn / Đánh cho sử tri Nam quốc anh hùng chi hữu chủ."

Tuyên bố này thể hiện ba mục tiêu: (1) Bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc — giữ tóc dài, răng đen truyền thống thay vì phải cạo đầu theo lệ Thanh; (2) Diệt địch hoàn toàn — "chích luân bất phản, phiến giáp bất hoàn" nghĩa là không còn một cỗ xe, một mảnh giáp nào trở về; (3) Khẳng định chủ quyền — cho sử sách biết Nam quốc có chủ nhân, không phải chư hầu của Trung Quốc.

Vua Quang Trung xuất quân ngay từ Huế, hành quân liên tục ra Bắc. Dừng ở Nghệ An, ông bổ sung quân mới, nâng lực lượng lên gần 10 vạn người. Quãng đường Huế-Thăng Long khoảng 700 km được hành quân trong chưa đến 10 ngày — tốc độ chưa từng có trong lịch sử châu Á với đội quân đông đảo đi bộ.^[4]

3. Chiến lược: Đánh đúng đêm Giao thừa

Vua Quang Trung quyết định nổ súng vào dịp Tết Kỷ Dậu 1789, thời điểm quân Thanh đang chủ quan nhất.^[5] Trong khi đối phương tin rằng quân Tây Sơn còn ở rất xa, các cánh quân chủ lực đã bí mật vượt sông Đáy, áp sát tuyến phòng thủ phía nam Thăng Long.

Đêm 28 Tết, quân Tây Sơn bất ngờ tiêu diệt các đồn tiền tiêu của quân Thanh, cắt đứt liên lạc và giữ tuyệt đối bí mật về cuộc hành quân. Khi Tôn Sĩ Nghị vẫn đang chuẩn bị đón Tết tại Thăng Long, đại quân Tây Sơn đã triển khai thành nhiều mũi, sẵn sàng đồng loạt đánh thẳng vào hệ thống phòng ngự từ Hà Hồi, Ngọc Hồi đến Đống Đa.

4. Diễn biến: Từ Hà Hồi đến Thăng Long

Đêm Giao thừa năm Kỷ Dậu (30 Tết): Quân Tây Sơn đồng loạt xuất kích từ phía nam. Trên sơ đồ, các mũi chủ lực từ hướng sông Đáy và Đại Áng tiến thẳng về tuyến phòng thủ của quân Thanh, tạo thành thế gọng kìm áp sát Thăng Long.

Đồn Hà Hồi: Đây là mục tiêu đầu tiên bị uy hiếp. Bị quân Tây Sơn bao vây kín và liên tục hò reo, đánh trống thị uy suốt đêm, quân Thanh trong đồn hoảng loạn, mất ý chí kháng cự và đầu hàng mà không xảy ra giao chiến lớn. Việc Hà Hồi thất thủ đã mở toang cửa ngõ phía nam kinh thành.

Đồn Ngọc Hồi (rạng sáng mùng 5 Tết, 29/1/1789): Trận quyết chiến diễn ra tại cứ điểm mạnh nhất của quân Thanh.^[2] Theo các mũi tên trên sơ đồ, quân Tây Sơn từ nhiều hướng đồng loạt xông lên, đánh thẳng vào đồn. Dưới sự chỉ huy trực tiếp của Quang Trung, binh sĩ dùng những tấm ván ghép phủ rơm ướt làm lá chắn, vượt qua hỏa lực địch rồi bất ngờ tràn vào bên trong.^[4] Tuyến phòng thủ Ngọc Hồi nhanh chóng tan vỡ, quân Thanh thương vong rất lớn và tháo chạy hỗn loạn về phía bắc.

Đồn Đống Đa: Trong khi đó, một cánh quân khác do Đô đốc Long chỉ huy tiến công từ hướng tây nam lên khu vực Đống Đa – Khương Thượng. Bị đánh bất ngờ giữa lúc các cứ điểm phía nam đã thất thủ, quân Thanh ở đây nhanh chóng rơi vào thế cô lập. Tướng Sầm Nghi Đống không chống đỡ nổi, phải thắt cổ tự vẫn.^[3] Toàn bộ phòng tuyến bảo vệ Thăng Long bị chọc thủng.

Tôn Sĩ Nghị bỏ trốn: Nhận được tin Ngọc Hồi và Đống Đa đều mất, Tôn Sĩ Nghị hoảng hốt bỏ chạy khỏi Thăng Long theo hướng bắc qua sông Hồng.^[3] Trên sơ đồ có thể thấy tuyến rút lui của quân Thanh hướng về phía bắc. Trong cảnh hỗn loạn, binh lính chen lấn trên cầu phao vượt sông khiến nhiều người rơi xuống nước và thiệt mạng.

Trưa mùng 5 Tết: Các cánh quân Tây Sơn từ Ngọc Hồi và Đống Đa hội quân tại Thăng Long. Vua Quang Trung tiến vào kinh thành trong sự chào đón của nhân dân, kết thúc chiến dịch thần tốc chỉ trong vòng năm ngày và quét sạch gần như toàn bộ đạo quân xâm lược Thanh khỏi đất nước.^[1]

5. Tương quan và kết quả

6. Nghệ thuật quân sự

• Hành quân thần tốc: 700 km trong chưa đến 10 ngày với 10 vạn quân — yếu tố bất ngờ tuyệt đối.^[4]
• Đánh vào thời điểm địch yếu nhất: Đêm Tết, địch say sưa, không cảnh giác — tính toán tâm lý chiến hoàn hảo.^[5]
• Phối hợp nhiều cánh quân đồng thời: Tấn công tất cả các cứ điểm cùng lúc, không để địch ứng cứu lẫn nhau.
• Sáng tạo chiến thuật (lá chắn di động tại Ngọc Hồi): Ứng biến vũ khí từ vật liệu sẵn có để giải quyết bài toán tấn công đồn kiên cố.

7. Ý nghĩa lịch sử

Chiến thắng Ngọc Hồi-Đống Đa là chiến thắng vĩ đại nhất trong lịch sử kháng chiến chống ngoại xâm của Việt Nam — xét về tỷ lệ lực lượng, tốc độ và tính quyết định.^[6] Nó chứng minh rằng thiên tài quân sự, tốc độ và yếu tố bất ngờ có thể đánh bại đội quân gấp 3 lần về quân số. Vua Quang Trung trở thành biểu tượng vĩnh cửu của tinh thần quyết chiến, quyết thắng của dân tộc Việt Nam.

Mùng 5 Tết hàng năm, người dân Hà Nội tổ chức lễ hội Đống Đa — tưởng nhớ chiến thắng và tôn vinh vua Quang Trung — tại gò Đống Đa, nơi xưa chôn cất hàng vạn quân Thanh tử trận.

Tài liệu tham khảo