Khởi nghĩa Bà Triệu
(Năm 248 SCN)
Khởi nghĩa Bà Triệu là một trong những cuộc nổi dậy lớn nhất chống ách đô hộ của nhà Đông Ngô tại Giao Châu vào thế kỷ III. Dù chỉ kéo dài vài tháng và kết thúc bi tráng, cuộc khởi nghĩa khẳng định tinh thần bất khuất của người Việt và đặc biệt là hình ảnh người phụ nữ dám đứng lên vì độc lập dân tộc.
1. Bối cảnh và nguyên nhân
Sau khi Mã Viện dập tắt khởi nghĩa Hai Bà Trưng (43 SCN), Giao Châu bị nhà Hán rồi nhà Đông Ngô (từ thế kỷ III) cai trị trực tiếp với chính sách ngày càng hà khắc: bắt dân nộp thuế nặng bằng ngà voi, sừng tê, châu báu; cưỡng bức lao dịch; đàn áp bất kỳ dấu hiệu phản kháng nào. Đến năm 248, sự bất mãn tích tụ khiến nhiều vùng ở Giao Châu đồng loạt nổi dậy, trong đó khởi nghĩa của Triệu Thị Trinh (Bà Triệu) tại Cửu Chân (Thanh Hóa) là mạnh mẽ và nổi bật nhất.
2. Nhân vật Bà Triệu
Triệu Thị Trinh sinh khoảng năm 225 SCN tại huyện Quan Yên, quận Cửu Chân (nay thuộc vùng Triệu Sơn, Thanh Hóa). Mồ côi từ nhỏ, bà được anh trai là Triệu Quốc Đạt - một hào trưởng địa phương có uy tín - nuôi dưỡng. Tương truyền bà có sức khỏe phi thường, giỏi võ nghệ, tính cách ngang tàng và nung nấu chí lớn. Khi anh trai còn do dự, bà đã thúc giục:
"Tôi chỉ muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá kình ở biển Đông, đánh đuổi quân Ngô, giành lại giang sơn, cởi ách nô lệ, chứ đâu cam chịu cúi đầu làm tì thiếp cho người!"
3. Diễn biến khởi nghĩa
Năm 248, Bà Triệu cùng Triệu Quốc Đạt tổ chức nghĩa quân tại vùng núi Nưa (nay thuộc huyện Triệu Sơn, Thanh Hóa). Từ căn cứ miền núi, nghĩa quân tràn xuống đánh chiếm nhiều huyện ở Cửu Chân rồi nhanh chóng lan ra Giao Chỉ. Tương truyền Bà Triệu thường mặc áo giáp vàng, cưỡi voi ra trận, khí thế oai hùng khiến kẻ địch khiếp sợ. Phong trào nổi dậy lan rộng đến mức nhà Ngô buộc phải cử danh tướng Lục Dận - một trong những tướng giỏi nhất lúc bấy giờ - mang quân lớn sang đàn áp.
Lục Dận không chỉ dùng sức mạnh quân sự mà còn dùng chiến thuật tâm lý và mua chuộc chia rẽ nội bộ nghĩa quân. Sau nhiều tháng giao tranh ác liệt, thế lực nghĩa quân suy yếu dần. Bà Triệu tuẫn tiết trên núi Tùng (nay thuộc Hậu Lộc, Thanh Hóa) khi mới 23 tuổi.
4. Ý nghĩa lịch sử
Dù thất bại, khởi nghĩa Bà Triệu có ý nghĩa quan trọng trong chuỗi kháng chiến liên tục của người Việt thời Bắc thuộc. Cuộc khởi nghĩa chứng tỏ nhà Đông Ngô không thể bình định hoàn toàn Giao Châu và buộc họ phải duy trì lực lượng quân sự đông đảo tại đây. Bà Triệu được nhân dân thờ phụng tại nhiều nơi ở Thanh Hóa, đặc biệt ở đền thờ trên núi Tùng - nơi bà hy sinh. Hình ảnh người phụ nữ cưỡi voi, mặc áo giáp vàng, kiên quyết không khuất phục trở thành biểu tượng bất diệt về ý chí và khí phách của dân tộc Việt.