Đại tướng Nguyễn Chí Thanh - Nhà lãnh đạo quân sự kiệt xuất

Đại tướng Nguyễn Chí Thanh (1914-1967) là một trong những nhà lãnh đạo chính trị, quân sự xuất sắc nhất của Việt Nam, người trực tiếp chỉ huy chiến trường miền Nam trên cương vị Bí thư Trung ương Cục miền Nam và Chính ủy Quân Giải phóng miền Nam trong giai đoạn quyết định 1964-1967. Với tư tưởng quân sự sắc bén về "chiến tranh nhân dân, toàn dân, toàn diện", ông đã đặt nền móng vững chắc cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 cũng như Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử 1975.

1. Cuộc đời và con đường cách mạng

Xuất thân và thời niên thiếu

Nguyễn Chí Thanh sinh năm 1914 tại làng Niêm Phò, xã Quảng Thọ, huyện Quảng Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế. Xuất thân từ một gia đình nông dân nghèo, từ nhỏ ông đã chứng kiến sự áp bức của chế độ thuộc địa Pháp và nảy sinh ý thức đấu tranh giải phóng dân tộc^[1].

Năm 1937, ở tuổi 23, Nguyễn Chí Thanh gia nhập Đảng Cộng sản Đông Dương. Ông nhanh chóng trở thành cán bộ lãnh đạo, được bầu làm Bí thư Tỉnh ủy Thừa Thiên vào năm 1938. Trong những năm khó khăn nhất của cách mạng (1939-1945), ông từng nhiều lần bị thực dân Pháp bắt giam ở các nhà lao Huế, Lao Bảo, Buôn Ma Thuột, nhưng ý chí cách mạng vẫn kiên cường không hề khuất phục^[7].

Giai đoạn kháng chiến chống Pháp (1945-1954)

Sau Cách mạng Tháng Tám 1945, Nguyễn Chí Thanh giữ nhiều cương vị quan trọng trong bộ máy Đảng. Trong kháng chiến chống Pháp, ông trực tiếp làm Bí thư Phân khu ủy Bình - Trị - Thiên. Giữa lúc mặt trận vỡ, phong trào cách mạng gặp muôn vàn khó khăn, ông đã đề ra khẩu hiệu nổi tiếng "Bám đất, bám dân để hoạt động", xoay chuyển tình thế và biến Bình - Trị - Thiên thành một điểm sáng trong cuộc kháng chiến toàn dân^[2].

Vai trò Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị (1950-1961)

Năm 1950, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh điều động Nguyễn Chí Thanh vào Quân đội và bổ nhiệm ông giữ chức Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam. Tại Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ II (1951), ông được bầu vào Bộ Chính trị. Năm 1959, ông được phong hàm Đại tướng, là người thứ hai trong lịch sử Quân đội được nhận quân hàm cao quý này, sau Đại tướng Võ Nguyên Giáp (phong năm 1948)^[1].

Trong vai trò Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, ông là người có công lao to lớn trong việc xây dựng bản chất cách mạng của Quân đội, hoàn thiện cơ chế Đảng lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt đối với Quân đội, đồng thời chú trọng công tác giáo dục chính trị tư tưởng cho cán bộ chiến sĩ. Ông luôn nhấn mạnh: "Quân đội ta là quân đội của dân, do dân, vì dân"^[3].

2. Vai trò chỉ huy chiến trường miền Nam (1964-1967)

Bối cảnh lịch sử

Năm 1964, cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước bước vào giai đoạn quyết liệt. Trước nguy cơ sụp đổ của chiến lược "Chiến tranh đặc biệt", Mỹ ráo riết chuẩn bị đưa quân viễn chinh vào trực tiếp tham chiến. Trước tình hình đó, Bộ Chính trị và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã quyết định cử Đại tướng Nguyễn Chí Thanh vào miền Nam, giữ chức Bí thư Trung ương Cục miền Nam kiêm Chính ủy Quân Giải phóng miền Nam để trực tiếp chỉ đạo chiến trường^[4].

Những chiến dịch và tư tưởng quân sự tiêu biểu

Trận thử lửa đầu tiên và khẩu hiệu "Tìm Mỹ mà đánh, tìm Ngụy mà diệt"

Bối cảnh và thử thách: Khi quân viễn chinh Mỹ ồ ạt đổ bộ vào miền Nam với vũ khí tối tân, phương tiện cơ động cực mạnh (như Sư đoàn Kỵ binh bay số 1), trong nội bộ và dư luận lúc bấy giờ xuất hiện tâm lý lo ngại, băn khoăn: Liệu quân và dân ta có đánh được Mỹ không? Đánh bằng cách nào khi chênh lệch trang bị quá lớn?^[6]

Tài năng và quyết tâm chiến lược: Với tư duy thực tiễn sắc bén, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh chỉ đạo quân ta chủ động tiến công thử nghiệm để tìm hiểu cách đánh và điểm yếu của đối phương. Thay vì né tránh, ông khẳng định: "Phải dám đánh để biết địch mạnh ở đâu, yếu ở đâu. Không đánh thì mãi mãi sợ"^[6].

Các trận đánh liên tiếp như trận Núi Thành (5/1965), chiến dịch Vạn Tường (8/1965) và đặc biệt là chiến dịch Plei Me - Ia Drang (tháng 10-11/1965) đã chứng minh quân và dân ta hoàn toàn có thể diệt gọn từng đơn vị tinh nhuệ của Mỹ.

Từ thực tiễn chiến trường, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh đã đúc kết và phổ biến những phương châm tác chiến bất hủ:

• "Tìm Mỹ mà đánh, tìm Ngụy mà diệt": Khẳng định quyết tâm chiến lược, xóa tan tâm lý e ngại quân Mỹ, tạo nên cao trào thi đua "Dũng sĩ diệt Mỹ" khắp miền Nam.
• "Nắm thắt lưng địch mà đánh": Chiến thuật áp sát đánh gần nhằm vô hiệu hóa tối đa ưu thế hỏa lực của Mỹ.
• "Đánh địch ở khu vực ta mạnh": Lôi kéo địch vào vùng căn cứ, vùng có thế trận chiến tranh nhân dân vững chắc.

Ý nghĩa: Các chiến thắng này đã giữ vững quyền chủ động tiến công của ta, làm phá sản mục tiêu "tìm và diệt" trong chiến lược Chiến tranh cục bộ của Mỹ^[10].

Chiến thuật bẻ gãy các cuộc phản công chiến lược (1965-1967)

Bối cảnh và thử thách: Sau thất bại tại Ia Drang, Mỹ thay đổi chiến lược, tăng cường quân lên 400.000 người. Trong hai mùa khô 1965-1966 và 1966-1967, Mỹ huy động hàng trăm nghìn quân mở các cuộc phản công chiến lược quy mô lớn vào vùng căn cứ của ta, đỉnh điểm là cuộc hành quân Junction City (1967) đánh vào Chiến khu Dương Minh Châu^[2].

Tài năng lãnh đạo: Trên cương vị chỉ huy, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh đã chỉ đạo xây dựng "vành đai diệt Mỹ" - một hệ thống thế trận chiến tranh nhân dân liên hoàn, kết hợp nhuần nhuyễn giữa ba thứ quân (chủ lực, địa phương, du kích).

Chiến thuật này bao gồm:

• Tổ chức thế trận nhiều vòng: Từ vành đai ngoài đến các vòng trong, mỗi vòng có nhiệm vụ khác nhau - mai phục, tiêu hao, ngăn chặn
• Đánh phân tán và liên hoàn: Mở nhiều trận đánh đồng loạt ở nhiều hướng, buộc địch phải phân tán lực lượng
• Kết hợp đánh và rút: Đánh mạnh khi có cơ hội, rút lui kịp thời để bảo toàn lực lượng, không để địch bao vây tiêu diệt
• Phá kho tàng, cắt đường tiếp tế: Du kích và địa phương liên tục quấy rối hậu cần, làm kiệt quệ sinh lực địch

Kết quả: Quân Mỹ bị đẩy vào thế trận thiên la địa võng, bị tiêu hao sinh lực ngay tại các khu vực vành đai mà không đạt được mục tiêu xóa sổ cơ quan đầu não cách mạng miền Nam. Trong hai mùa khô, quân ta đã tiêu diệt và làm tan rã nhiều đại đội, tiểu đoàn địch, bắn rơi hàng trăm máy bay và trực thăng. Thế trận này buộc đối phương phải phân tán lực lượng đối phó, đẩy quân Mỹ từ thế chủ động tiến công quân sự dần rơi vào thế phòng ngự bị động về chiến lược^[2].

"Mỹ tuy mạnh về vũ khí nhưng có những điểm yếu chí mạng về chính trị và chiến thuật. Nếu biết cách đánh bằng thế trận chiến tranh nhân dân, ta hoàn toàn có thể bẻ gãy mọi cuộc phản công của chúng."

- Ý kiến chỉ đạo chiến trường của Đại tướng Nguyễn Chí Thanh^[5]

Chiến dịch Quảng Trị - Thừa Thiên (1966-1967)

Bối cảnh và thử thách: Sau các thất bại liên tiếp, Mỹ tiếp tục tăng cường quân lên 400.000 người, xây dựng hệ thống căn cứ kiên cố dọc vùng phi quân sự, quyết tâm ngăn chặn đường vận chuyển từ miền Bắc vào miền Nam. Quân Mỹ kiểm soát chặt chẽ các tuyến giao thông, làng mạc tại Quảng Trị - Thừa Thiên, buộc quân ta phải chiến đấu trong điều kiện hết sức khó khăn^[2].

Tài năng lãnh đạo: Đại tướng Nguyễn Chí Thanh không chọn cách đánh trực diện vào các căn cứ kiên cố, mà sáng tạo áp dụng chiến thuật "đánh tan tác, liên hoàn" - một phương thức tác chiến linh hoạt và hiệu quả:

• Đánh phân tán: Mở nhiều đợt tấn công đồng loạt ở nhiều điểm khác nhau, buộc địch phải phân tán lực lượng không kịp ứng phó, không thể tập trung hỏa lực vào một hướng
• Đánh bất ngờ: Tấn công vào những lúc địch không ngờ (ban đêm, lúc thời tiết xấu, trong mùa mưa bão), vào những nơi địch nghĩ là an toàn nhất
• Kết hợp ba loại quân: Chủ lực đánh chiếm mục tiêu quan trọng, địa phương và du kích đánh quấy rối đồng loạt, cắt đường tiếp tế và hậu cần địch
• Liên kết với đấu tranh chính trị: Phối hợp với phong trào quần chúng trong các thị xã, thành phố như Huế, Đà Nẵng gây áp lực chính trị lên chính quyền Sài Gòn

Kết quả: Trong suốt 18 tháng chiến đấu liên tục, quân ta đã mở hơn 200 trận đánh lớn nhỏ, tiêu diệt và làm tan rã nhiều đại đội, tiểu đoàn địch, giải phóng và khống chế nhiều khu vực rộng lớn. Quan trọng hơn, chiến dịch đã giữ vững thế chủ động chiến lược trên chiến trường, buộc Mỹ phải ở thế phòng thủ bị động về chiến lược mặc dù có ưu thế tuyệt đối về quân số và vũ khí^[2].

"Quân Mỹ lúc nào cũng lo bị đánh, không biết ta sẽ đánh ở đâu, đánh lúc nào. Đó chính là thành công của chiến thuật mà đồng chí Nguyễn Chí Thanh đã đề ra."

- Hồi ức của Đại tướng Võ Nguyên Giáp^[6]

Bài học từ các chiến dịch

Qua các chiến dịch này, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh đã chứng minh những phẩm chất lãnh đạo xuất sắc:

• Dũng khí và quyết đoán: Dám đối đầu với kẻ thù mạnh hơn nhiều lần về vũ khí trang bị, không để tâm lý e ngại chi phối quyết định chiến lược
• Tư duy sáng tạo: Không bị ràng buộc bởi những định kiến, luôn tìm cách đánh vào điểm yếu của địch, biến bất lợi thành thuận lợi
• Khả năng tổng kết thực tiễn: Từ những trận đánh cụ thể, rút ra những phương châm, khẩu hiệu dễ nhớ, dễ áp dụng cho toàn quân
• Tin tưởng vào lực lượng nhân dân: Coi nhân dân là nền tảng của chiến thắng, xây dựng thế trận chiến tranh nhân dân vững chắc

Tư tưởng "Chiến tranh nhân dân, toàn dân, toàn diện"

Đại tướng Nguyễn Chí Thanh là người đã vận dụng và phát triển một cách xuất sắc tư tưởng quân sự Hồ Chí Minh vào điều kiện cụ thể của chiến trường miền Nam. Ông kiên quyết bảo vệ và thực hiện nguyên tắc kết hợp chặt chẽ các nhân tố cốt lõi^[3]:

1. Hai chân, ba mũi, ba vùng chiến lược: Đấu tranh quân sự song song với đấu tranh chính trị; kết hợp ba mũi giáp công (quân sự, chính trị, binh vận); triển khai nhịp nhàng trên cả ba vùng chiến lược (vùng núi, nông thôn đồng bằng và đô thị).
2. Phát huy vai trò của ba thứ quân: Gắn kết chặt chẽ lực lượng bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương và dân quân du kích tạo thành thế trận phòng thủ - tiến công vững chắc.

3. Những đóng góp lịch sử

Chỉ đạo hướng đi chiến lược cho Tuyến vận tải Trường Sơn

Khi vào miền Nam chỉ huy, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh đặc biệt chú trọng tuyến chi viện chiến lược dọc dãy Trường Sơn. Cần lưu ý rằng, Đoàn 559 và Đường Trường Sơn được thành lập, khởi công từ tháng 5/1959 do Đại tướng Võ Bẩm (khi đó là Thượng tá) làm Tư lệnh đầu tiên trực tiếp chỉ huy xây dựng và mở đường^[4].

Đóng góp lịch sử của Đại tướng Nguyễn Chí Thanh từ năm 1964 là việc cùng Trung ương Cục miền Nam chỉ đạo mở rộng quy mô, tổ chức sử dụng một cách khoa học hệ thống đường này. Ông thúc đẩy việc chuyển từ vận tải thô sơ sang vận tải cơ giới, xây dựng hệ thống kho tàng, trạm giao liên vững chắc, biến Đường Hồ Chí Minh thành mạch máu chiến lược không thể bị cắt đứt, bảo đảm kịp thời khối lượng lớn khí tài, lương thực cho các chiến dịch lớn^[13].

Đặt nền móng chiến lược cho Cuộc Tổng tiến công Tết Mậu Thân 1968

Đầu năm 1967, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh ra Hà Nội để báo cáo với Bộ Chính trị và Chủ tịch Hồ Chí Minh về tình hình chiến trường miền Nam và tham gia xây dựng đề án chiến lược mới. Dự thảo kế hoạch hướng tới một đòn đánh chiến lược đánh thẳng vào hệ thống đô thị, các trung tâm sào huyệt của địch nhằm thay đổi cục diện chiến tranh^[12].

Dù Đại tướng đột ngột qua đời vào tháng 7/1967 trước khi chiến dịch diễn ra, nhưng tư tưởng chỉ đạo, công tác tổ chức lực lượng hướng vào đô thị và việc bố trí mạng lưới binh vận mà ông trực tiếp chuẩn bị trong những năm trước đó đã trở thành nền móng căn bản cho Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968^[9].

Di sản về xây dựng quân đội về mặt chính trị

Trở lại với những di sản thời kỳ làm Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh chính là người đặt nền tảng xây dựng con người cách mạng trong lực lượng vũ trang^[2]:

• Giữ vững nguyên tắc Đảng lãnh đạo: Đảm bảo tuyệt đối vai trò chỉ đạo của Đảng trong mọi tình huống chiến đấu.
• Đại diện cho phong trào thi đua: Ông trực tiếp chỉ đạo xây dựng các ngọn cờ tiêu biểu tạo động lực to lớn cho cả tiền tuyến và hậu phương, bao gồm:
  • "Gió Đại Phong": Phong trào thi đua trong nông nghiệp, bắt nguồn từ hợp tác xã Đại Phong (Quảng Bình), thúc đẩy cải tiến kỹ thuật và tăng năng suất.
  • "Sóng Duyên Hải": Phong trào thi đua trong công nghiệp, khởi nguồn từ nhà máy cơ khí Duyên Hải (Hải Phòng), cổ vũ tinh thần hợp lý hóa sản xuất và vượt mức kế hoạch.
  • "Ba Nhất": Phong trào thi đua trong quân đội (Đạt điểm cao nhất, đồng đều nhất, thành tích xuất sắc nhất), nâng cao sức mạnh chiến đấu và tinh thần sẵn sàng của lực lượng vũ trang.

4. Tài năng lãnh đạo và nhân cách

Tầm nhìn chiến lược và thực tiễn

Đại tướng Nguyễn Chí Thanh là nhà lý luận quân sự đi đôi với thực tiễn. Ông không chấp nhận tư duy giáo điều, sách vở. Khi đứng trước sức mạnh kỹ thuật của quân đội Mỹ, ông nhận định: "Mỹ tuy giàu súng đạn nhưng có giới hạn, còn sức mạnh của chiến tranh nhân dân thì vô hạn. Muốn thắng địch, trước hết phải có gan đánh Mỹ, rồi sau đó mới tìm ra cách thắng Mỹ"^[5].

Phong cách "Đại tướng nông dân" giản dị

Dù là Ủy viên Bộ Chính trị, mang quân hàm Đại tướng, ông luôn giữ phong cách sống mộc mạc, gần gũi với quần chúng nhân dân và chiến sĩ cơ sở. Ông sẵn sàng lội ruộng cùng nông dân, sắn quần vào hầm pháo cùng bộ đội nên được mọi người trìu mến gọi là "Đại tướng nông dân" hay "Anh sáu Di vị"^[11].

5. Qua đời và sự tri ân của dân tộc

Ngày 6 tháng 7 năm 1967, sau khi hoàn thành đợt báo cáo tình hình chiến trường với Bộ Chính trị và chuẩn bị lên đường trở vào miền Nam, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh đã qua đời đột ngột tại Hà Nội sau một cơn đau tim cấp tính, hưởng thọ 53 tuổi. Sự ra đi của ông là một tổn thất vô cùng to lớn đối với Đảng, Quân đội và sự nghiệp giải phóng miền Nam^[1].

Trong điếu văn tiễn biệt người đồng chí kiệt xuất, Trung ương Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định:

"Đồng chí Nguyễn Chí Thanh là một chiến sĩ cộng sản lỗi lạc, một vị tướng tài ba, suốt đời tận tụy hy sinh vì sự nghiệp cách mạng của Đảng và của dân tộc."

- Trích điếu văn của Ban Chấp hành Trung ương Đảng^[7]

Nơi an táng và Tưởng niệm

Để ghi nhận công lao to lớn, thi hài của Đại tướng Nguyễn Chí Thanh được an táng tại Nghĩa trang Mai Dịch, Hà Nội — nơi an nghỉ dành cho các bậc lãnh đạo cấp cao và các anh hùng, thế hệ tiền bối có đóng góp đặc biệt cho quốc gia, đất nước^[11].

Tên tuổi của ông được đặt cho nhiều tuyến đường trục chính, trường học tại thủ đô Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh, quê hương Thừa Thiên Huế và khắp các tỉnh thành trên cả nước để thế hệ mai sau mãi mãi tri ân.

6. Đánh giá lịch sử

Đánh giá trong nước

Đảng, Nhà nước đánh giá Đại tướng Nguyễn Chí Thanh là nhà chính trị xuất sắc, một tướng lĩnh mưu lược của thời đại Hồ Chí Minh. Tư tưởng của ông về xây dựng quân đội mạnh về chính trị, xây dựng thế trận lòng dân tiếp tục được kế thừa vững chắc trong giáo trình quân sự Việt Nam hiện đại^[3].

Đánh giá từ các học giả quốc tế

Các nhà sử học nước ngoài nghiên cứu về chiến tranh Việt Nam luôn coi Nguyễn Chí Thanh là đối trọng chiến lược lớn nhất với bộ chỉ huy quân sự Mỹ giai đoạn giữa thập niên 1960. Trong cuốn "Vietnam: A History", Stanley Karnow nhận định: "Nguyễn Chí Thanh có khả năng nhìn thấu bản chất chiến thuật của Mỹ và thiết lập một hệ thống phòng thủ phản công chủ động khiến ưu thế hỏa lực tầm xa của phương Tây bị bẻ gãy"^[10].

---