Người đàn ông xấu xí khiến cả thiên triều ngả mũ
Sinh ra với ngoại hình bị coi là "không trông được", Mạc Đĩnh Chi đã dùng trí tuệ để làm điều không ai trong lịch sử Việt Nam làm được: khiến một vị vua Trung Hoa phải phong cho ông danh hiệu Trạng Nguyên của chính họ.
Cậu bé bắt đom đóm đọc sách
Tại làng Lũng Động, huyện Chí Linh, Hải Dương, có một gia đình nghèo xơ xác đến mức ban đêm không có nổi một ngọn đèn dầu để thắp sáng. Nhưng hoàn cảnh đó không ngăn được lòng hiếu học của cậu bé Mạc Đĩnh Chi. Ông đã tự giải quyết khó khăn bằng một cách vô cùng sáng tạo: bắt những con đom đóm bỏ vào vỏ trứng, rồi mượn thứ ánh sáng le lói, xanh dịu ấy để miệt mài đọc sách giữa đêm khuya.
Hình ảnh một đứa trẻ có ngoại hình bị người đời coi là "dị dạng", ngồi cô độc đắm mình vào từng trang sách dưới ánh đom đóm đã trở thành biểu tượng lưu danh suốt hàng thế kỷ. Người đời kể lại câu chuyện ấy không phải để thương hại cho cái nghèo, mà là để kính phục một ý chí phi thường.
Bước ngoặt cuộc đời đến vào năm 1304, khi Mạc Đĩnh Chi tham gia kỳ thi Đình dưới triều vua Trần Anh Tông và xuất sắc đỗ vị trí đầu bảng[1]. Tuy nhiên, khi nhìn thấy người đỗ đầu thiên hạ bước lên diện kiến với vóc dáng thấp bé, dung mạo xấu xí, nhà vua đã thoáng lòng chần chừ và có ý muốn hạ bệ hạng bậc của ông.
Trước nguy cơ bị bất công vì ngoại hình, Mạc Đĩnh Chi không hề run sợ hay cúi đầu van xin. Ông đứng thẳng giữa triều đình, ứng khẩu dâng lên bài phú "Ngọc tỉnh liên" (Hoa sen trong giếng ngọc). Qua hình ảnh loài sen báu mọc nơi sâu kín, phẩm chất tinh khiết vượt trội hơn hẳn ngạn hoa thông thường, ông đã khéo léo khẳng định giá trị thực tài của bản thân. Bài phú xuất thần khiến vua Trần Anh Tông lặng người vì nể phục, lập tức gạt bỏ định kiến và giữ nguyên danh hiệu Trạng Nguyên cho vị hiền tài.
Năm 1308 — Thiên triều và người đàn ông cầm quạt
Bốn năm sau khi vinh quy bái tổ, Mạc Đĩnh Chi được triều đình tin tưởng giao trọng trách dẫn đầu sứ bộ đi sang nhà Nguyên (1308)[2]. Đây là một thử thách ngoại giao khổng lồ. Vừa trải qua ba lần thất bại thảm hại trước Đại Việt, đế quốc nhà Nguyên luôn mang tâm lý kiêu ngạo, tìm mọi cách để thị uy và hạ nhục sứ thần nước nhỏ nhằm gỡ gạc thể diện.
Thử thách ập đến ngay trong một buổi tang lễ của công chúa nhà Nguyên, khi đại diện các nước được yêu cầu dâng điếu văn. Nhận đề bài bất ngờ không kịp chuẩn bị trước, Mạc Đĩnh Chi vẫn giữ phong thái ung dung. Ông lấy chiếc quạt đang cầm trên tay, trực tiếp viết một bài điếu văn bằng chữ Hán ngay lên mặt quạt — nét chữ bay bổng, câu từ sắc sảo mà không cần sửa lại một chữ.
Bài văn vừa trang nghiêm, vừa sâu sắc, lại thể hiện sự am hiểu văn chương phương Bắc một cách hoàn hảo đến mức khiến toàn bộ triều thần nhà Nguyên phải kinh ngạc đứng dậy tán thưởng.
Chưa dừng lại ở đó, phía Trung Hoa tiếp tục tung ra những cuộc đối đáp thơ phú, những vế đối hiểm hóc hòng "bẫy" sứ thần Đại Việt. Nhưng trước bất kỳ thách thức nào, Mạc Đĩnh Chi đều đối lại tức thì, chuẩn chỉnh cả về âm điệu lẫn ý nghĩa sâu xa. Sự uyên bác của ông đã đẩy triều đình phương Bắc từ thế thượng phong rơi vào im lặng thán phục[3].
Quá nể phục trước tài năng kiệt xuất này, hoàng đế nhà Nguyên đã đưa ra một quyết định chưa từng có trong tiền lệ: phong cho Mạc Đĩnh Chi danh hiệu "Lưỡng quốc Trạng Nguyên" (Trạng Nguyên của cả hai nước)[3]. Việc một đế quốc tự coi mình là trung tâm văn minh thế giới phải thừa nhận một người Việt đứng đầu về văn tài chính là một chiến thắng ngoại giao không thể vẻ vang hơn.
Quan cao nhưng sống nghèo
Trở về nước, Mạc Đĩnh Chi tiếp tục tận hiến qua nhiều đời vua Trần, nắm giữ những chức vụ cốt tử của triều đình. Dù đứng ở đỉnh cao quyền lực, suốt sự nghiệp dài của ông không hề có một vết gợn nào về việc lạm quyền hay tham nhũng.
Giữa chốn kinh thành hoa lệ đầy vàng bạc châu báu, Lưỡng quốc Trạng Nguyên vẫn chọn lui về căn nhà tranh đơn sơ như thuở hàn vi. Ông kiên quyết từ chối mọi quà cáp biếu xén, giữ trọn tấm lòng thanh liêm, không màng trục lợi cá nhân từ chiếc ghế quan trường.
Ông tạ thế vào khoảng năm 1346, hưởng thọ hơn 60 tuổi. Khác với sự ra đi trong tiếc nuối khi mới ngoài 20 của Trạng nguyên Nguyễn Hiền, Mạc Đĩnh Chi đã sống một cuộc đời dài lâu, trọn vẹn và mẫu mực[4].
Điều gì làm ông bất tử?
Lịch sử khoa cử Việt Nam từng vinh danh hàng trăm vị Trạng Nguyên, nhưng Mạc Đĩnh Chi là một trong những hiền tài hiếm hoi được cả hoàng triều phương Bắc nể phục và ghi nhận danh hiệu Lưỡng quốc Trạng Nguyên.
Vinh quang ấy vượt lên trên giá trị của một cá nhân. Vào đầu thế kỷ XIV, việc "Thiên triều" nhà Nguyên phải công nhận một vị sứ thần Đại Việt ngang hàng về học thuật là lời khẳng định đanh thép rằng nước Nam có nền văn hiến độc lập, tự chủ và không hề kém cạnh. Trên mặt trận ngoại giao và văn hóa, đây là chiến thắng lẫy lừng không kém gì ba cuộc chiến giữ nước trên sa trường.
Chính vì vậy, sau hơn 700 năm, câu chuyện về cậu bé bắt đom đóm đọc sách và người đàn ông vượt lên định kiến ngoại hình để tỏa sáng nơi xứ người vẫn mãi là bài học bất hủ — minh chứng cho việc tài năng và nhân cách đích thực sẽ luôn tự khẳng định mà không cần đến một vỏ bọc hào nhoáng.
Tài liệu tham khảo
- Hành trạng Mạc Đĩnh Chi — Viện Sử học. Ghi chép về kỳ thi và sự nghiệp.
- Sứ bộ Đại Việt dưới triều Trần — Quốc sử quán. Hồ sơ đi sứ và quan hệ ngoại giao.
- Ghi chép triều đình nhà Nguyên và tiếp kiến — Biên niên sử và nghiên cứu văn học.
- Tiểu sử các trạng nguyên Việt Nam — Tập hợp nghiên cứu lịch sử.